اثرات مصرف ماهی بر افزایش ریسک سرطان: تحلیل، چالش‌ها و نکات تغذیه‌ای

مقدمه

ماهی به‌عنوان یکی از منابع مهم پروتئین و چربی‌های مفید، به ویژه اسیدهای چرب امگا-۳، در بسیاری از رژیم‌های غذایی توصیه می‌شود. بسیاری از مطالعات نشان داده‌اند که مصرف متعادل ماهی می‌تواند فواید قلبی، مغزی و التهابی داشته باشد. با این حال، نگرانی‌هایی نیز درباره‌ی آلودگی ماهی‌ها به آلاینده‌های شیمیایی (مانند PCBها، دی‌اکسین‌ها، فلزات سنگین) و   افزایش ریسک سرطان وجود دارد. این مقاله به‌طور دقیق به این سوال می‌پردازد که آیا مصرف ماهی می‌تواند ریسک ابتلا به سرطان را بالا ببرد، و در عین حال مضرات مصرف محصولات حیوانی را بررسی می‌کند و جایگزین‌های گیاهی سالم را معرفی می‌نماید.

بخش اول: مکانیسم‌هایی که ممکن است ماهی را سرطان‌زاتر کند

اگرچه در برخی مطالعات ماهی با کاهش ریسک سرطان‌های خاص ارتباط دارد، اما نگرانی‌هایی در مورد مکانیسم‌هایی که ممکن است باعث افزایش ریسک سرطان شوند نیز وجود دارد:

۱. آلودگی با PCBs و ترکیبات مشابه

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها در مورد مصرف ماهی، آلودگی آن با ترکیبات مقاوم در محیط زیست مانند پلی کلرینه بایفنیل‌ها (PCBs) است. این ترکیبات می‌توانند در بافت چربی ماهی تجمع یابند. در گزارش‌های مختلف، ازجمله گزارش گروه محیط‌زیستی EWG، نشان داده شده که ماهی های پرورشی (مثل سالمون پرورشی) ممکن است سطوح بالایی از PCB داشته باشند که با ریسک سرطان در انسان مرتبط است. EWG+1

مطالعه‌ای در جمع‌آوری داده‌های اپیدمیولوژیک نشان داده است که مصرف PCBs از طریق ماهی و صدف‌داران می‌تواند ریسک سرطان را افزایش دهد. PubMed

۲. دی‌اکسین‌ها و فُرَنان‌ها

دی‌اکسین‌ها (نوعی آلاینده با مقاومت بالا در محیط) و فرنان‌ها نیز یکی دیگر از آلاینده‌هایی هستند که در برخی ماهی‌ها یافت می‌شوند. سطح این ترکیبات در برخی ماهی‌ها آن‌قدر بالاست که آژانس حفاظت محیط زیست (EPA) توصیه‌هایی برای محدود کردن مصرف ماهی‌های آلوده را صادر کرده است، به‌خصوص در سالمون پرورشی. PubMed

۳. فلزات سنگین

ماهی‌ها ممکن است فلزات سنگینی مانند جیوه (متیل‌جیوه)، آرسنیک، کادمیوم و غیره را جذب کنند، به‌ویژه در مناطقی که آلودگی زیست‌محیطی بالاست. مطالعات نشان داده‌اند که تجمع این فلزات می‌تواند خطر سرطان را افزایش دهد. به‌عنوان مثال، گزارش‌های خبری و تحلیل‌های علمی در مورد اثرات آلودگی فلزات سنگین بر سرطان تأکید می‌کنند که مصرف غذاهای دریایی آلوده می‌تواند یکی از منابع این ریسک باشد. Tasnim News

۴. روش پخت و آماده‌سازی

نحوه‌ی پخت ماهی نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد؛ برخی مطالعات هشدار داده‌اند که پخت در دمای بالا (مثلاً سرخ کردن یا کباب کردن) ممکن است ترکیبات مضر مانند آمین‌های هتروسیکل و سایر ترکیبات سرطان‌زا را ایجاد کند. همچنین، خبری از مطالعات عام بیان کرده که دو وعده ماهی در هفته (طبق توصیه برخی نهادها) ممکن است با افزایش خطر سرطان پوست ارتباط داشته باشد، احتمالا به دلیل آلودگی‌هایی مانند PCB، آرسنیک و دی‌اکسین‌ها. فوت و فن

بخش سوم: آیا ماهی همیشه مفید است؟ تناقض شواهد

با وجود نگرانی‌ها، لازم است بپذیریم که شواهد علمی کاملاً یک‌طرفه نیستند:

• برخی متاآنالیزها کاهش ریسک برخی سرطان‌ها (مثل سرطان گوارشی) را نشان داده‌اند. PubMed
• اما در مقابل، آلودگی شیمیایی در ماهی‌های بسیاری، به‌ویژه ماهی پرورشی، یک چالش واقعی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
• همچنین، نوع ماهی (چرب یا کم‌چرب)، منبع آن (وحشی یا پرورشی)، نحوه‌ی پخت و دفعات مصرف، همگی تأثیر زیادی روی ریسک احتمالی دارند.

بنابراین، نتیجه‌گیری ساده «ماهی همیشه مفید است» یا «ماهی سرطان‌زاست» به نظر علمی و اخلاقی مبهم است – بستگی زیادی به کیفیت ماهی، میزان مصرف و آلودگی محیطی دارد.

بخش چهارم: مضرات کلی مصرف محصولات حیوانی 

برای فهم بهتر جایگاه ماهی در الگوی غذایی و خطرات احتمالی، باید نگاهی به مضرات کلی مصرف زیاد محصولات حیوانی داشته باشیم:

1. افزایش‌ بار ناخواسته آلاینده‌ها: محصولات حیوانی دیگر (گوشت قرمز، مرغ، لبنیات) نیز ممکن است آلاینده‌هایی نظیر آنتی‌بیوتیک‌ها، فلزات سنگین و ترکیبات سرطان‌زا (مثل آمین‌های هتروسیکل) را منتقل کنند.
2. رسوب چربی اشباع و کلسترول: مصرف زیاد چربی حیوانی، به‌ویژه اشباع، می‌تواند ریسک بیماری‌های قلبی را افزایش دهد که خود عاملی مؤثر در کاهش کیفیت زندگی و سلامت عمومی است.
3. تأثیر زیست‌محیطی: تولید محصولات حیوانی عمدتاً بار قابل توجهی بر محیط زیست دارد ( گازهای گلخانه‌ای، مصرف آب، آلودگی ). این تأثیرات غیرمستقیم نیز به سلامت انسان بازمی‌گردد.
4. التهاب مزمن: رژیم‌های با حجم بالا از گوشت‌های فرآوری‌شده یا چرخه‌ی حیوانی ممکن است سطح التهاب سیستمیک را بالا ببرند که با ریسک سرطان و دیگر بیماری‌ها مرتبط است.

بخش پنجم: مزایای مصرف منابع گیاهی جایگزین

در مقابل خطراتی که با مصرف برخی ماهی‌ها و محصولات حیوانی ممکن است همراه باشد، منابع گیاهی پروتئین‌محور گزینه‌ی منطقی، پایدار و سالم‌تری به نظر می‌رسند. فواید کلیدی منابع گیاهی عبارت‌اند از:

1. پروتئین با بار کمتر از آلاینده‌ها
   – حبوبات (عدس، نخود، لوبیا)، غلات کامل، آجیل‌ها و سویا منابع خوبی از پروتئین‌اند که معمولاً به آلودگی‌های زیست‌محیطی مثل PCB یا دی‌اکسین دچار نمی‌شوند.
   – از آن‌جایی که ماهی ممکن است آلوده باشد، جایگزینی بخشی از مصرف ماهی با حبوبات یا پروتئین گیاهی می‌تواند ریسک تجمع سموم را کاهش دهد.
2. فیبر زیاد و اثرات ضدالتهابی
   – گیاهان غنی از فیبر هستند که به سلامت روده کمک می‌کند و التهاب مزمن را کاهش می‌دهد. التهاب مزمن یکی از عوامل مؤثر در شروع و پیشرفت سرطان است.
3. چربی سالم‌تر
   – برخی منابع گیاهی مثل بذر کتان، چیا، گردو و آووکادو حاوی امگا-۳ (ALA) هستند و ضمن تأمین چربی‌های مفید، بدون خطر تجمع آلاینده‌های چربی‌دوست ماهی‌ها عرضه می‌شوند.
4. آنتی‌اکسیدان‌ها و فیتوکمیکال‌ها
   – سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل ترکیبات آنتی‌اکسیدانی دارد که از آسیب سلولی و جهش کمک می‌کنند و ممکن است به پیشگیری از سرطان کمک کنند.
5. پایداری محیطی
   – تولید پروتئین گیاهی معمولاً کمتر از تولید حیوانی به منابع آبی و انتشار گازهای گلخانه‌ای نیاز دارد، پس از نظر اخلاقی و محیطی نیز مزیت دارد.

بخش ششم: توصیه‌های عملی برای مصرف ماهی ایمن‌تر و کاهش ریسک سرطان

با توجه به نقاط قوت و ضعف مصرف ماهی، این توصیه‌ها می‌تواند به یک الگوی غذایی منطقی‌تر کمک کند:

1. انتخاب ماهی با منبع مطمئن
   – تا حد امکان، ماهی وحشی یا از مزارع معتبر با کنترل کیفی را ترجیح دهید.
   – از بازارهای محلی و فروشگاه‌هایی که گزارش آلاینده منتشر می‌کنند، خرید کنید.
2. متنوع‌سازی مصرف
   – به‌جای تکیه بر یک نوع ماهی چرب، ترکیبی از ماهی‌های کم‌چرب و چرب را مصرف کنید.
   – بخشی از پروتئین ماهی را با منابع گیاهی جایگزین نمایید تا بار آلاینده کاهش یابد.
3. روش پخت سالم
   – از پخت با دمای بالا (سرخ‌کردن، کباب کردن داغ) پرهیز کنید یا آن را کاهش دهید. پخت در فر، بخارپز یا آب‌پز کردن گزینه‌های امن‌تری‌اند.
   – چربی سطحی ماهی را کاهش دهید (پوست و چربی قابل مشاهده را جدا کنید) تا تجمع چربی‌دوست آلاینده‌ها کمتر شود.
4. مصرف متعادل
   – به توصیه‌های مصرف ماهی از سوی سازمان‌های تغذیه‌ای توجه کنید و از مصرف مکرر و بیش‌از‌حد خودداری نمایید.
   – برای گروه‌های حساس (زنان باردار، کودکان) میزان مصرف را با توجه به راهنمای محلی آلاینده‌ها تنظیم کنید.
5. افزایش مصرف گیاهی
   – بخشی از پروتئین حیوانی خود را با حبوبات، مغزها و غلات کامل جایگزین نمایید.
   – سبزیجات، میوه‌ها و دانه‌ها را در وعده‌های غذایی خود برجسته‌تر کنید تا از فواید ضد‌سرطانی آن‌ها بهره‌مند شوید.

جمع‌بندی

ماهی یکی از منابع مغذی پروتئین و چربی‌های مفید است و شواهد اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که آلودگی شیمیایی برخی ماهی‌ها به ترکیبات سمی مانند PCB، دی‌اکسین‌ها و فلزات سنگین یک نگرانی جدی است که می‌تواند ریسک سرطان را افزایش دهد، به‌خصوص وقتی ماهی‌های پرورشی با چربی بالا مصرف می‌شوند.

در چنین شرایطی، تنوع در رژیم غذایی، انتخاب ماهی با منبع مطمئن، روش پخت سالم‌تر و جایگزینی بخشی از پروتئین حیوانی با منابع گیاهی، راه‌حل‌های منطقی برای کاهش خطرات هستند. منابع گیاهی پروتئینی همچنین مزایای قابل توجهی در زمینه سلامت، پایداری محیطی و کاهش تجمع آلاینده‌ها ارائه می‌دهند.

بنابراین، یک رویکرد متعادل و آگاهانه به مصرف ماهی می‌تواند به بهره‌مندی از فواید آن کمک کند و در عین حال ریسک‌های احتمالی را کاهش دهد. برای هر فرد، بهترین راهکار اغلب تحت تأثیر وضعیت سلامت، منبع ماهی و شرایط محلی خواهد بود.

منابع

۱. Meta‑analysis on fish consumption and colorectal cancer risk. PubMed+1
۲. Pablo et al., «Fish Consumption and Colorectal Cancer Risk: Meta‑Analysis …» PubMed
۳. Systematic review: Fish consumption and gastric cancer risk. PubMed
۴. Meta-analysis of cohort studies on fish intake and gastrointestinal cancers. PubMed+1
۵. Fish consumption and breast cancer: meta-analysis. PubMed
۶. Fish intake and prostate cancer risk: dose–response meta‑analysis. PubMed
۷. Pooled analysis of meat and fish consumption and bladder cancer. SpringerLink
۸. EWG analysis: PCBs in farmed salmon and cancer risk. EWG+1
۹. Assessment of cancer risk from PCBs bioaccumulated in fish and shellfish. PubMed
۱۰. EPA and consumption advisories for salmon (dioxins/PCBs). PubMed
۱۱. آلودگی فلزات سنگین و ریسک سرطان در موجودات دریایی. Tasnim News
۱۲. خطر سرطان پوست با دو وعده ماهی در هفته به خاطر آلاینده‌ها. فوت و فن
۱۳. ارزیابی ریسک سرطان مربوط به دی‌اکسین در مصرف ماهی توسط آژانس بهداشت عمومی. Washington State Department of Health+1

برای مطالعه بیشتر

Factory Farming: Cruelty for Humans, Animals and the Planet

Animals

Environment

https://cruelty.farm/for-humans/

https://cruelty.farm/take-action-now/

https://www.linkedin.com/company/Vegland/

https://virgool.io/VegLand

https://huf.ac/

همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.

https://www.instagram.com/mehravamag/