ماهی‌خواری و سرطان: بررسی علمی رابطه مصرف محصولات حیوانی با خطر ابتلا به سرطان و مزایای رژیم‌های گیاهی

مقدمه

در سال‌های اخیر بحث رابطه تغذیه و سرطان توجه بسیاری را جلب کرده است. یکی از سوالات مهم این است: آیا خوردن ماهی (یا به‌طور کلی محصولات حیوانی) می‌تواند خطر سرطان را افزایش دهد — یا بالعکس، مصرف ماهی ممکن است ریسک سرطان را کاهش دهد؟ در سوی دیگر این بحث، رژیم‌های گیاهی قرار دارند که مصرف گوشت و محصولات حیوانی را کاهش می‌دهند یا حذف می‌کنند. 

چرا برخی فکر می‌کنند «ماهی‌خواری» بی‌خطر است — و چرا این فرض همیشه صحیح نیست

چند دلیل وجود دارد که برخی مصرف ماهی را بی‌خطر یا حتی مفید برای سلامت می‌دانند:

• ماهی منبع خوبی از پروتئین، اسیدهای چرب امگا‑۳، ویتامین‌ها و مواد معدنی است که برای بدن مفیدند. PMC+2sardabi.ir+2
• برخی یافته‌ها ارتباط بین ماهی‌خواری و کاهش خطر سرطان روده یا سرطان‌های دستگاه گوارش را نشان داده‌اند. PubMed+2PMC+2

با این حال، چند نکته هشداردهنده هم هست:

• کیفیت ماهی مهم است. ماهی‌های پرورشی (farm-raised) گاهی با آفت‌کش‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها یا سایر افزودنی‌ها تغذیه می‌شوند. برخی منابع هشدار داده‌اند که این مواد شیمیایی ممکن است خطر سرطان یا سایر بیماری‌ها را افزایش دهند. کلینیک آروین+1
• صرف «ماهی به‌جای گوشت قرمز» تضمینی برای سلامت مطلق نیست: اگر رژیم کلی حاوی سبزی، میوه و فیبر نباشد یا اگر سبک زندگی (چاقی، سیگار، ورزش نکردن،…) تغییر نکند، خطر ابتلا به سرطان یا بیماری‌های دیگر باقی می‌ماند. worldwidecancerresearch.org+2PMC+2
• بنابراین حتی ماهی‌خواری هم نمی‌تواند جای کامل یک رژیم گیاهی متوازن را بگیرد، مگر همراه با اجتناب از دیگر منابع حیوانی پرخطر و همراه با تغذیه سالم کلی.

مضرات مصرف محصولات حیوانی

وقتی رژیم غذایی بر پایه گوشت (یا فراورده‌های حیوانی) باشد، چند عامل می‌توانند به افزایش خطر بیماری، از جمله سرطان کمک کنند:

1. گوشت قرمز و فرآوری‌شده
   • مصرف ان با افزایش خطر سرطان روده بزرگ، سرطان رکتوم، و سایر سرطان‌های دستگاه گوارش مرتبط است. Doctoreto+2Wiley Online Library+2
   • چربی‌ اشباع، ترکیبات نیتروس و فرآوری‌شده، و آهن هِم (heme‑iron) موجود در گوشت قرمز ممکن است موجب التهاب، استرس اکسیداتیو و تشکیل ترکیبات مضر در بدن شوند. Deutsches Krebsforschungszentrum+2SpringerLink+2
2. سبک زندگی نا‌متعادل همراه با مصرف حیوانی زیاد
   • کسانی که رژیم گیاه‌خواری ندارند معمولاً مصرف سبزیجات، میوه، فیبر و غلات کامل هم کمتر است؛ این امر خطر التهاب، چاقی، یبوست، بیماری‌های قلبی و سرطان را افزایش می‌دهد. Doctoreto+2PMC+2
   • همچنین مصرف لبنیات، گوشت و فرآورده‌های حیوانی گاهی با بیماری‌هایی مثل سرطان سینه یا پروستات مرتبط دانسته شده است (اگرچه شواهد قطعی همیشه نیستند). وب سایت دکتر زهرا نیک پوری+2PMC+2
3. تاثیرات محیطی و کیفیت مواد غذایی
   • در مورد ماهی: ماهی‌های پرورشی یا آبزیان خامی که با مواد شیمیایی یا آفت‌کش تغذیه شده‌اند ممکن است خطراتی داشته باشند. کلینیک آروین+1
   • بنابراین صرف «مصرف ماهی» تضمین‌کننده سلامت نیست؛ کیفیت، منبع و روش تهیه ماهی مهم هستند.

مزایای رژیم‌های گیاهی و منابع جایگزین

رژیم‌هایی که بر پایه گیاهان — میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات، مغزها — بنا می‌شوند، مزایای متعددی دارند که در مطالعات علمی هم دیده شده‌اند:

• در یک مطالعه بزرگ با بیش از ۱۲۶ هزار بزرگسال، افرادی که به یک «رژیم گیاهی سالم» (healthy plant-based diet) پایبند بودند، خطر ابتلا به سرطان، بیماری قلبی و مرگ و میر کلی کمتر داشتند. JAMA Network+1
• رژیم گیاهی احتمال بروز سرطان دستگاه گوارش را کاهش می‌دهد. PMC+1
• غذاهای گیاهی سرشار از فیبر، آنتی‌اکسیدان، و مواد مغذی اند که به کاهش التهاب، بهبود سیستم ایمنی، حفظ وزن سالم و عملکرد بهتر دستگاه گوارش کمک می‌کنند. SpringerLink+2Doctoreto+2
• جایگزینی گوشت قرمز یا فرآوری‌شده با سبزی، میوه یا غلات کامل حتی در مقادیر نسبتاً کم هم می‌تواند به کاهش خطر سرطان روده کمک کند. SpringerLink+1

جمع‌بندی و نظر نگارنده

با وجود اینکه ماهی منبع غنی از پروتئین و اسیدهای چرب امگا‑۳ است، برخی تحقیقات هشدار می‌دهند که مصرف بالای ماهی می‌تواند با خطراتی همراه باشد. ماهی‌های پرورشی (farm-raised) معمولاً با آنتی‌بیوتیک‌ها، هورمون‌ها و آفت‌کش‌ها تغذیه می‌شوند که با انباشت در بافت ماهی، می‌توانند سلامت انسان را تهدید کنند. همچنین ماهی‌های شکارشده در آب‌های آلوده ممکن است حاوی فلزات سنگین مانند جیوه، آرسنیک و سرب باشند که مصرف طولانی‌مدت آن‌ها با افزایش خطر آسیب به مغز، کلیه و حتی برخی انواع سرطان مرتبط است.

علاوه بر این، نحوه پخت و فرآوری ماهی نیز اهمیت دارد. سرخ کردن ماهی در روغن‌های داغ یا کباب‌کردن طولانی می‌تواند ترکیبات مضر مانند آمین‌های هتروسیکلیک و هیدروکربن‌های آروماتیک را تولید کند که به‌عنوان عوامل سرطان‌زا شناخته شده‌اند. بنابراین، حتی مصرف ماهی تازه و طبیعی هم اگر با احتیاط و رعایت محدودیت‌های مقدار مصرف همراه نباشد، می‌تواند اثرات منفی بر سلامت طولانی‌مدت داشته باشد و به ویژه برای زنان باردار و کودکان حساسیت بیشتری ایجاد کند.

اگر رژیم غذایی شامل گوشت قرمز یا فراوری‌شده باشد، خطر سرطان و بیماری‌های دیگر افزایش می‌یابد. در عوض، رژیم گیاهی (یا دست‌کم گیاه‌محور) با مصرف متعادل میوه، سبزی، غلات کامل، حبوبات و مغزها — همراه با کاهش گوشت و فرآورده‌های حیوانی — شواهد قوی برای کاهش خطر سرطان، بیماری قلبی و مرگ زودرس دارد.

منابع

1. Fish consumption and risk of gastrointestinal cancers: A meta-analysis of cohort studies. PMC+1
2. Meat, fish, and colorectal cancer risk: the European Prospective Investigation into cancer and nutrition (EPIC). PubMed+2PMC+2
3. Fish consumption and multiple health outcomes: Umbrella review. ScienceDirect+1
4. Association between nutritional patterns (plant‑based) and risk of chronic disease, cancer, mortality. SpringerLink+2JAMA Network+2
5. Partial substitution of red or processed meat with plant foods and colorectal cancer risk (Finnish cohort). SpringerLink
6. Diet and Prevention of Cardiovascular Disease and Cancer — بررسی جدید ۲۰۲۵ درباره گوشت قرمز، غذاهای فرا‌فرآوری شده و سرطان/بیماری قلبی. JACC+1
7. تأثیر تغذیه مناسب در بیماران سرطانی؛ توصیه به مصرف سبزی، میوه، غلات کامل و کاهش گوشت. مهرسفید+1

برای مطالعه بیشتر

Factory Farming: Cruelty for Humans, Animals and the Planet

https://cruelty.farm/for-animals/

Environment

Humans

Take Action

https://www.linkedin.com/company/Vegland/

https://virgool.io/VegLand

Building a Kinder World for Animals, Humans, and the Planet

همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.

https://www.instagram.com/mehravamag/